| Syenieten |
Zwerfsteensyenieten lijken sprekend op graniet. Sterker nog: van enige afstand zijn ze er nauwelijks van te onderscheiden. Ze bezitten dezelfde kleuren en ook in structuur verschillen ze niet van elkaar. Wat is dan wel het verschil?
Syenieten bevatten net als graniet veel kaliveldspaat. De kleur van het gesteente wordt er door bepaald. Plagioklaas is ook aanwezig en donkere mineralen eveneens. Wat syenieten echter missen is kwarts. Het mineraal mag voor 5% aanwezig zijn wil men nog van syeniet spreken. Bevat het gesteente meer, dan spreekt men van kwartssyeniet. Heel bijzonder overigens omdat de naam eigenlijk in tegenspraak is met zichzelf.
Het verschil met granieten is dus een grote armoede aan kwarts of het geheel ontbreken ervan. Zou de naam ‘syeniet’ daarmee iets te maken hebben, want kwarts in syeniet ‘sie-je-niet’? Als ezelsbruggetje goed om te onthouden, maar de naam komt heel ergens anders vandaan.
Syeniet is afgeleid van de Griekse naam ‘Syene’ voor de Egyptische stad Assoean. In Oudegyptische tijden exploiteerde men in het nabij gelegen gebergte een zeer gewaardeerd type gesteente, dat men als bouw- en ornamentsteen gebruikte. Het gesteente leek op graniet maar gezien de afwijkende samenstelling noemde men het ‘syeniet’, naar de winplaats. Nader beschouwd bleek het echter om een hoornblendegraniet te gaan. De naam ‘syeniet’ bleef evenwel gehandhaafd voor kwartsvrije tot kwartsarme, granietachtige gesteenten met kaliveldspaat als hoofdbestanddeel. Zwerfstenen van syeniet zijn zeldzaam. Dat ligt aan de zeer verspreide, kleine voorkomens in Scandinavië. Vergeleken met graniet is syeniet een onbetekenend gesteente. In Zweden en Finland is het ronduit zeldzaam, hetgeen dus ook geldt voor zwerfstenen.
Zwerfstenen die door verzamelaars als syeniet herkend worden, blijken dikwijls metamorfe gesteenten te zijn die door een verdringingsproces (metasomatose) van samenstelling zijn veranderd. Albietsyenieten en Helsinkieten vallen binnen deze categorie. Echte syenieten zijn op de vingers van één hand te tellen.
Iets meer gevonden en bij verzamelaars veel bekender zijn syenieten uit het Oslo-gebied in Zuid-Noorwegen. In een 200 km lange en 50 km brede strook komen daar op verschillende plaatsen fraaie syenieten voor. Door hun samenstelling zijn ze niet alleen als zwerfsteenobject erg gewild, als gesteente zijn ze zeldzaam te noemen, ook mondiaal gezien. Sommige syeniet-typen uit het Oslo-gebied komen nergens anders ter wereld voor.
Hoewel zeldzaam, zwerfstenen van syeniet zijn nog het meest te vinden in West-Drenthe en aangrenzend Friesland. In het Hondsruggebied komen ze op een enkele uitzondering na niet voor. Dat ligt aan het afwijkende Oost-baltische zwerfsteengezelschap dat in het Hondsruggebied voorkomt. In het herkomstgebied komen nauwelijks syenieten voor.
Syenieten onderscheiden zich in structuur nauwelijks van graniet. In samenstelling verschillen ze echter wel. Niet alleen ontbreekt kwarts, ook bevatten syenieten vaak meer en ook andere soorten mineralen. Behalve biotiet is vaak hoornblende aanwezig of het omzettingsproduct ervan, n.l. chloriet. Syenieten uit het Oslogebied bevatten vaak pyroxeen, spheen en veldspaatvervangers. Dit laatste vraagt om enige uitleg.
Verdieping De chemische samenstelling van magma is bepalend voor de gesteenten die er uit ontstaan. Kiezelzuur (SiO2) is een zeer belangrijk bestanddeel dat bij de vorming van kristallen met een aantal andere elementen karakteristieke verbindingen vormt. De mineralen die hieruit ontstaan noemt men silicaten. Kaliveldspaat, biotiet en hoornblende zijn veel voorkomende silicaten, evenals plagioklaas, granaat en muscoviet.
Als magma verzadigd is aan kiezelzuur, ontstaan daaruit kwartsvrije gesteenten, syenieten dus. Is het aan kiezelzuur oververzadigd, dan blijft er naast de vorming van silicaten voldoende kiezelzuur over om zelf kristallen te vormen. Die herkennen wij als vrije kwarts. Granieten met hun overmaat aan kwarts zijn gevormd uit aan kiezelzuur oververzadigde magma’s.
Is het magma onderverzadigd aan kiezelzuur, dan zal alle beschikbare SiO2 gebruikt worden voor de gebruikelijke mineralen, zoals veldspaat, biotiet, hoornblende e.d., maar is er te weinig beschikbaar om alle veldspaten te vormen. Een deel zal kristalliseren tot onderverzadigde veldspaten ofwel veldspaatvervangers. Deze noemt men foïden.
Een heel bekend type foïd is het mineraal nefelien. Het mineraal verweert snel. Zwerfstenen van nefeliensyeniet vertonen aan de buitenzijde vaak grote en kleinere putten waarin zich vaak nog geel-witte of lichtbruine resten van dit mineraal bevinden. Op het verse breukvlak kleurt nefelien rookbruin of grijs-bruin. Het glanst enigszins spekachtig op de breuk.
Belangrijk bij het herkennen van zwerfsteensyenieten is dat kwarts en nefelien nooit samen in hetzelfde gesteente voorkomen. Beide mineralen sluiten elkaar uit.
In het Oslo-gebied komen talrijke nefeliensyenieten voor. Het zijn meest licht- tot donkergrijze gesteenten, soms ook blauw- of roodachtig, in een enkel geval zelfs groen-zwart. In Nederland zijn hiervan voorbeelden gevonden. Bekend zijn vooral soorten als Foyaiet en Lardaliet.
Een ander heel bekende syenietsoort is Larvikiet. Sommige varianten van dit gesteente bezitten een prachtige parelmoerschittering, veroorzaakt door lichtverstrooiing in de veldspaten. Het gesteente wordt onder de naam ‘Labrador’ veel als natuursteen toegepast. In het Oslo-gebied exploiteert men het gesteente op talrijke plaatsen. Elk type wordt verhandeld onder een eigen handelsnaam.
Naast volkomen kwartsvrije syenieten zijn uit het Oslo-gebied ook kwartshoudende tot kwartsrijke syenieten bekend. De meeste zijn Nordmarkieten. Nordmarkieten gaan bij toename van het percentage kwarts onmerkbaar over in graniet (Ekeriet).
|
